بْخل ننگ و ترس نقصان است . و تهيدستى مرد زيرك را در برهان كُند مى سازد و انسان تهيدست در شهر خويش نيز بيگانه است.
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

معرفی کتاب در سایه سار حکمت علوی

 ابوالحسن مسیب نژاد

این کتاب در سال 1382 در 14 بخش و 253 صفحه توسط انتشارات بنیاد نهج البلاغه به زیور طبع آراسته گردید.
در ایراد مجموعه مقالاتی با عناویل ذیل را در بردارد.

1- ضرورت و مشروعیت رهبری از دیدگاه امام علی علیه السلام
2- روشن بینی و آینده نگری امام علی علیه السلام
3- جامعیت امام علی علیه السلام
4- اصلاح طلبی علوی
5- سیمای امام علی علیه السلام
6- امام علی علیه السلام و مردم
7- امام علی علیه السلام و عدالت
8- امام علی علیه السلام الگوی بردباری
9- امام علی علیه السلام و قرآن
10- امام علی علیه السلام و انجام تکلیف الهی
11- امام علی علیه السلام و شوق شهادت
12- ناکثین از دیدگاه نهج البلاغه
13- اهمیت بحث امامت در عصر حاضر
14- ریزشها و رویشها

ضرورت و مشروعیت رهبری از دیدگاه امام علی (ع)
این مقاله حاوی عناوین ذیل است:

1- ضرورت رهبری
2- مبنای مشروعیت رهبری در حکومت دینی
3- مشروعیت رهبری از دیدگاه امام علی علیه السلام
4- مشروعیت رهبری با بیعت و نقد آن
5- بحث بیعت

ضرورت رهبری

در این مقاله ضرورت رهبری، را از بدیهیات بر مبنای عقل و شرع برشمرده و عدم حضور آن را عامل هرج و مرج و بی ثباتی جامعه معرفی می نماید. در ادامه با بهره گیری از کلام آیت الله نائینی، اشاره دارد که ایشان بخاطر ارتکازی دانستن عدم رضای شارع به اختلال نظام که همان هرج و مرج است ولایت فقیه در عصر غیبت را اثبات می کنند.
امام علی علیه السلام در برابر انحراف خوارج فرمودند:
کلمةُ حقّ یرادُ بها الباطل! نعم، انّهُ لا حکم الاّ لله ولکن هؤلاء یقولون لا امرة الا لله و انه لابُدّ للناس من أمیر بر أو فاجر

و در جای دیگر می فرماید:

حاکم ستمگر بیدادگر، بهتر است از فتنه ای که ادامه یابد.
در ادامه بر شبهه ای که در بحث ولایت کلامی و ولایت فقهی وارد شده است مطالبی را بیان می کند.

مبنای مشروعیت رهبری

این بحث در دو محور مورد ارزیابی قرار گرفته است.

1- رهبری پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام
2- ولایت فقیه

در مورد محور اول، نظر شیعه مبنی بر اینکه مشروعیت رهبری پیامبران و امامان با نصب بدون واسطه الهی است مطالبی بیان شده است.
مشروعیت سیاسی، رهبر و ولایت فقیه نیز مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

مشروعیت رهبری از دیدگاه امام علی (ع)

در این بخش به بیان مشروعیت رهبری از کلام امام علیه السلام و استناد ایشان به انتساب از طرف شخص پیامبر، حدیث متواتر غذیر و استناد حضرت به سوال حضرت از اعضای شورا بعد از مرگ عمر و تایید شورا مبنی بر وصایت امام و ذکر احادیثی از امام علی علیه السلام که مبنای مشروعیت رهبری خویش را نصب الهی می دانسته اند، می پردازد.
در بحث "مشروعیت رهبری با بیعت و قرآن" نگارنده به طرح و نقد این نظریه می پردازد که علی علیه السلام در رابطه با خلافت خود، از مشروعیت الهی سخن نگفته و پیوسته از رأی مردم دم زده است.
در نقد این مسئله اشاره ای دارد به کلام حضرت که:
دستم را گشودید و من آن را بستم، و آن را کشیدید، نگاهش داشتم. سپس بر من هجوم آوردید، آن سان که شتران تشنه در نوبت آب خوردن، به آبگیرها هجوم آورند.
این کلام ترسیمی از واقعیت موجود هنگام بیعت با حضرت است و بیان این حقیقت که بیعت با حضرت، بیعتی عمومی و مردمی بود؛ با تمام بیعتهایی که در زمان خلفا شد، متفاوت بود؛ بیعتی بود خودجوش و فراگیر.
و این قضیه می تواند تنها گویای رضایت و خرسندی امام علیه السلام از این عمل باشد و بیعت بر وفاداری و همراهی با مولا بود تا زمینه تحقق احکام الهی فراهم گردد.
در ادامه چنین نتیجه گیری می کند که:
"با توجه به مبنای مشروعیت الهی رهبری و حکومت و نیز حدیث متواتر غدیر، تردیدی نیست که حضرت، مبنای مشروعیت حکومت خویش را الهی می داند و استناد به بیعت آن هم با دشمنان آتش افروز، توجیهی جز محکومیت آنان با همان زبان و فرهنگی که دشمنان از آن سخن گفته و دم می زنند، نیست"
در ادامه مطالبی را برای تنظیم و تکمیل این بخش آورده که اولین مطلب "حریم مردم در نظام اسلامی است" که در آن با فرمایشاتی از حضرت در تکریم مردم و تلاش جهت سعادت و تأمین دنیا و آخرت آنان ذکر شده است.
دوم "حضور مردم و تحقق خارجی ولایت" است که در این بحث نویسنده حضور مردم در صحنه بعنوان "عامل تحقق خارجی حکومت و رهبری اشاره شده است و بر این اساس است که امیر مؤمنان "حضور الحاضر و قیام الحجة بوجود الناصر"(1) را از زمینه های پذیرش حکومت خود اعلام می کند.
و مطلب آخر "نفی استبداد در حکومت اسلامی" است که در پاسخ به این ایراد چنین عنوان شده است که در حکومت اسلامی، حکومت کنندگان، در اداره و اجرا، مقید به یک مجموعه شروط هستند که در قرآن و سنت معین شده است "مجموعه شرایط" همان احکام و قوانین اسلامی است که باید رعایت شود از این جهت به حکومت اسلامی، "حکومت قانون الهی بر مردم" اطلاق می شود.
روشن بینی و آینده نگری امام علی (ع)
مباحثی که در این بخش به آن پرداخته شده عبارتند از:
- معنای روشن بینی
- برخی از جلوه های روشن بینی در سیره امام علی علیه السلام
- امام علی علیه السلام و شناخت روحیات دشمنان
در این مبحث ضمن برشمردن احادیث و روایاتی مبنی بر روشن بینی مؤمن به جلوه ای از روشن بینی که حضرت بر آن تاکید می ورزد و آن را از افتخارات خود بر می شمرد اشاره می کند و آن بر خورد با آنانی است که در پوشش دین به جنگ با حضرت آمده بودند. برخورد با کسانی که با شعارهای جذاب و فریبنده مردم ساده لوح را دور خود گرد آورده و به جنگ با حضرت آمده بودند.
از این نوع روشن بینی و زیرکی در روایات به "فصله" و "کیاست" و "کاء" و "دهاء" تعبیر شده
است نقطه مقابل این ارزش، مکر و حیله است که در روایات از آن با تعابیر مختلفی مانند "مکر و کید، غدیر او..." یاد شده است.
تفاوت این دو در آن است که زیرک تلاش می کند تا کلاه سرش نرود اما مکار تلاش می کند تا کلاه سر مردم بگذارد.
حضرت برخورد با فتنه خوارج را نیز از افتخارات خویش می شمرد:
به حق که برخورد با خوارج بصیرت حضرت علی علیه السلام را می خواست کسانی که از فرط عبادت پیشانیشان پینه بسته بود! اهل نماز شب بودند، لکن بصیرت نداشتند.
از کلمات حضرت استفاده می شود که بارزترین جلوه روشن بینی شناخت دشمن در چهره های مختلف و موضعگیری در برابر اوست.
امیرالمؤمنین علیه السلام هم به علم امامت و هم به علم عادی خویش، روحیّات اشخاص بویژه دشمنان خویش - را به خوبی می شناخت.
در ادامه و نمونه هایی از "شناخت روحیات دشمن" از حضرت نقل می کند.
جامعیت امام علی (ع)
از جمله فضایل حضرت علی علیه السلام جامعیت آن حضرت جلوه خاصی دارد امام علی آینه تمام نمای اسلام است.
نویسنده محترم مطالب این بخش را تحت عناوین زیر آورده است.
- مرد محراب و حرب
الف) محراب
ب) حرب
- عفو و قاطعیت
- ابعادی دیگر از جامعیت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام
- جامعیت مولا در بیان امام خمینی
اصلاح طلبی علوی
در این بخش نویسنده به مقوله اصلاحات به اصلاح طلبی می پردازد، و این مقوله را از دیدگاه های متعدد بیان می کند حضرت اصلاح طلبی و اصلاح واقعی را در سایه دو امر می داند.
یکی ایجاد امنیت در جامعه بگونه ای که مظلوم در امان بوده بتواند براحتی احقاق حق کندو دیگری اجرای احکام دینی.
سیمای امام علی (ع)
نویسنده این بخش را در عناوین زیر بیان نموده است.
- بهترین راه شناخت امام علی علیه السلام
- سیمای فردی علی علیه السلام
- سیمای اجتماعی علی علیه السلام
- علی علیه السلام و هدایت انسانها
- علی علیه السلام و وحدت
ـ علی علیه السلام و بزرگواری
ـ علی علیه السلام و حاکمیت ارزشهای الهی
ـ علی علیه السلام و عدالت
امام علی (ع) و عدالت
در این مقاله امام علی علیه السلام بعنوان نمونه عالی عدالت در اسلام، و تفسیر آیات عدالت قرآن است، او عدل مجسم است و بالاخره عدالت یعنی علی و علی یعنی عدالت!
این اصل، اساسی ترین برنامه حکومت علی علیه السلام بود که مشکلات فراوانی برای حضرت آفرید، مشکلاتی که تا لحظه شهادت گریبانگیر حضرت بود.
حضرت در سخنی می فرماید و با هفت چیز نزد خدا بر مردم حجت می آورم:
1- برپاداشتن نماز 2- دادن زکات 3- امر به معروف 4- نهی از منکر 5- تقسیم به مساوات 6- عدالت در میان مردم 7- برپاداشتن حدود الهی.(2)
امام علی و قرآن
در قسمتی از این بخش آمده است که:
مهجوریت عترت در حقیقت زمینه مهجوریت قرآن است؛ چرا که مفسران واقعی و حقیقی قرآن اهل بیت اند و بدون علی علیه السلام قرآن ابزار دست بازرگانان تحریفگر شد و توانستند در طول تاریخ با تفسیر به رأی، بیشترین ضربه را به قرآن وارد نمایند و در یک جمله، مظلومیت قرآن و علی علیه السلام مظلومیتی متقابل است
امام علی (ع) و انجام تکلیف الهی
در این بخش فرازی از سخن حضرت را آورده است که:
لا یقیم امرالله سبحانه الا من لا یضانع لا یضارع ولا یتبعُ المطامعَ.(3)
تنها کسانی می توانند قانون خدا را اجرا نمایند که اهل سازش نبوده و خود را همرنگ محیط نساخته و از آمال نفسانی پیروی نکنند.
و علی علیه السلام که هنگامی که تکلیف را در سکوت می بیند، سکوت می کند؛
فصبرتُ و فی العین قذی و فی الحلق شجی(4)
پس صبر کردم همچون کسی که خاشاک چشمش را پر کرده و استخوان راه گلویش را گرفته.
امام علی (ع) و شوق شهادت
این بخش را نیز با سخن از حضرت ارائه می دهیم حضرت فرمودند:
فوالله لولا طمعی عند لقائی عدوّی فی الشهادة و تو طینی نفسی علی المنیة لأحببتُ أن لا أبقی مع هولاء یوما واحدا ولا ألتقی بهم أبدا"(5)
بخدا سوگند اگر علاقه من به نگام پیکار با دشمن در شهادت نبود و خود را برای مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم، دوست داشتم حتی یک روز با این مردم روبرو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم.
ناکثین از دیدگاه نهج البلاغه
مطالب این بخش تحت عناوین زیر آمده است.
- اهمیت شناخت دشمن
- راه شناخت دشمن
- سه جریان مخالف در حکومت علی علیه السلام
- واژه ناکثین
- سمبلهای ناکثین
- انگیزه ناکثین و ویژگیهای حکومت امام علیه السلام
1- حاکمیت ارزشهای الهی
2- قاطعیت
3- عدالت
4- استرداد اموال خائنان به بیت المال
- هدف ناکثین
- تاکتیکهای پیمان شکنان
1- کارتشکیلاتی
2- طرح سوژه عوام پسند
3- ایجاد شبهه
4- استفاده از چهره های وجیه
5- استفاده از ناآگاهی مردم
6- توجیه وسایل به اساس هدف
7- مکر وحیله
8- سر و صدا و هیاهو
9- تفرقه
- عکس العمل علی علیه السلام در برابر ناکثین
1- آگاهی و هوشیاری
2- منطق و استدلال
3- گرفتن بهانه از دست آنان
4- نبرد تا نابودی آنان
اهمیت بحث امامت در عصر حاضر
مباحث این بخش در عناوین زیر آمده است:
- مفهوم و جایگاه امامت در فرهنگ اسلام
- امامت از اصول دین
- شیوه تعیین امام بنظر اهل سنت
شیوه اول: گزینش توسط مردم و بیعت آنان
شیوه دوم: استخلاف و جانشینی (ولایتعهدی)
شیوه سوم: قهر و استیلا (کودتا)
- نقد دیدگاههای فوق
- نصب امام از طرف خداوند
- ویژگیهای عمومی امام
1- اسلام و ایمان
2- لیاقت و کاردانی
3- فقاهت و اجتهاد در دین
4- عدالت
- ویژگیهای اختصاصی امام در مکتب شیعه
1- عصمت
2- علم گسترده
در این مختصر فقط به بحث "نصب امام از طرف خداوند با استناد به رویات پرداخته است.
ریزشها و رویشها
نویسنده مطالب بخش پایانی کتاب خویش را در عناوین زیر آورده است:
- سابقه تاریخی ریزشها
- پیش بینی ریزش
- پیش بینی قرآن از ریزشها
- ریزش در امت های گذشته
- عوامل اصلی ریزشها
1- هواپرستی
2- نفاق
3- دنیا پرستی
الف- تلاش دشمنان
ب- طرح شعارهای عامه پسند
4- ناآگاهی و بی بصیرتی
- تزریق بی بصیرتی در روش معاویه
- مهم ترین عامل رویش نیروها
ریزش ها و رویش ها ویژگی طبیعی در انقلابی است هنگامی که انقلابی در حال شکل گرفتن است افراد با انگیزه های مختلف به آن می پیوندند و زمانی که کشتی انقلاب به ساحل می رسد، انگیزه ها جلوه گر می شود، آنها که به هدف خود دست یافتند می مانند و آنان که به انگیزه خویش می رسند، می روند.
ریشه اساسی گرایش به حق را باید در جاذبه فطری حق جست، حق جاذبه فطری داشته و با جان انسانها عجین است. بی تردید اگر حق به صورت شفاف عرضه گردد، جانهای مستعد آن را با جان و دل می پذیرند.
از دیدگاه مانه تنها اعتقاد به خداوند فطری است بلکه تمام دین فطری است، دین تجلّی حق است، و امیر مؤمنان علی علیه السلام هم محور حق است که:
علی مع الحق والحق مع علی یدور معه الحق کیفما دار(6)
کتاب با طرح سئوالاتی خاتمه یافته است که بعنوان مسابقه می باشد علاقه مندان می توانند با تهیه کتاب در این مسابقه کتابخوانی نیز شرکت کنند.
پی نوشت ها
1-نهج البلاغه، خطبه 3 به نقل از همین کتاب
2-بحارالانوار، ج41، ص 106 به نقل از کتاب ص 117
3-نهج البلاغه - حکمت 110 به نقل از کتاب ص 132
4-نهج البلاغه - خطبه 3 به نقل از کتاب ص 133
5-نهج البلاغه نامه 35 به نقل از کتاب ص 137
6-المناقب، ابن شهر آشوب7 ج 3 ص آن به نقل از کتاب ص 247

منبع: مجله نهج البلاغه، زمستان 1383 - شماره 11و12