از نافرمانى خدا در خلوت ها بپرهيزيد، زيرا همان كه گواه است، داورى مى كند.
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه برگرفته از آثار علامه جعفری


کتاب تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه برگرفته از آثار علامه جعفری رحمت‌الله‌علیه به همت کریم فیضی از سوی دفتر نشر معارف به چاپ رسید.

نهج‌البلاغه که نازله روح حضرت علی علیه‌السلام است، برای تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیّت و در حجاب خود و خودخواهی، معجونی است برای شفا و مرهمی است دارای ابعادی به اندازه ابعاد انسان و یک جامعه بزرگ انسانی از زمان صدور آن تا هر چه تاریخ به پیش رود و جامعه‌ها به وجود آید.

علامه محمدتقی جعفری که از شیفتگان مکتب علوی است، در امتداد مطالعات خود به این حقیقت پی برد که نهج‌البلاغه به روابط چهارگانه انسان پرداخته است.

کتاب تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه از فصل‌های «شخصیت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام، جایگاه نهج‌البلاغه، در باب الهیات، در باب انسان‌شناسی، در باب هستی‌شناسی، در باب دین‌شناسی، در باب اسلام‌شناسی، در باب پیامبرشناسی، در باب امام‌شناسی، در باب قرآن‌شناسی، بایستگی‌های اخلاقی، اصول سیاست اسلامی، فتنه‌شناسی، مبانی اجتماعی، آموزه‌های اقتصادی، برداشت‌هایی در جهت زندگی بهتر و حکمت و معناآفرینی آن» گردآوری شده است.

فصل اول آشنایی با نگاه استاد محمدتقی جعفری به زندگی و شخصیت نورانی امام اول شیعیان حضرت علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است، استاد جعفری معتقد است که برای شناخت حقیقت انسانی، شناخت ابعاد وجودی علی علیه‌السلام برای انسان‌های هر دوره‌ای ضرورت دارد، در ادامه همین بحث، جمال وجودی آن امام همام با استناد به گفتارهایی از آن بزرگوار مورد توجه قرار گرفته است، درنگی در هویت و سرنوشت آن حضرت، سخنی دیگر است که ما را با طرز تلقی استاد جعفری نسبت به حقیقت تاریخی آن بزرگوار بیشتر آشنا می‌کند.

در فصل دوم خواننده کتاب با تفسیر و تقریر استاد جعفری از کتاب نهج‌البلاغه آشنا می‌شود، استاد جعفری در مجموعه 27 جلدی خویش با عنوان ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه به تفصیل درباره اهمیت، ارزش، جایگاه و کارکرد نهج‌البلاغه سخن گفته است که نشان‌دهنده باور استوار ایشان به نقش‌آفرینی نهج‌‌البلاغه در فرهنگ اسلامی و فرهنگ‌آفرینی آن در زندگی مسلمانان در درازنای تاریخ است، مجموع دیدگاه‌های استاد جعفری درباره نهج‌البلاغه شریف حکایت‌گر آن است که بسیاری از واقعیت‌های هستی‌شناسی و انسان‌شناسی را می‌توان از این کتاب برگرفت و در معرض دید جهانیان قرار داد، اعتقاد به عقلانی و استدلالی‌بودن خطبه‌های حضرت امیر علیه‌السلام یکی از نکته‌های کلیدی است که استاد جعفری از نهج‌البلاغه به دست می‌دهد و در پرتو آن ما را با کتاب بی‌بدیلی آشنا می‌کند که پس از قرآن کریم، هیچ کتابی تا بدان پایه اهمیت و کارکرد ندارد.

فصل سوم، گوشه‌ای از دیدگاه‌های کلامی و به تعبیر دقیق‌تر مواضع الهیاتی استاد فقید علامه جعفری و همچنین تفسیر ایشان از مفهوم خدا و مباحث پیرامونی آن را بیان کرده است.

استاد جعفری در فصل چهارم ذیل مباحث انسان‌شناختی نهج‌البلاغه می‌کوشد تا دیدگاه آن حضرت را درباره انسان و حقیقت انسانی به دست دهد، مجموع دیدگاه‌های انسان‌شناسانه حضرت امیر علیه‌السلام درباره حقیقت و ماهیت وجودی انسان، با کارنامه‌ای که پشت سر نهاده، به گونه‌ای است که می‌توان آن را دیدگاهی عینی و عملی درباره آدمی در تمام ادوار و مراحل زندگی انسانی به شمار آورد.

فصل پنجم بیان‌گر این مطلب است که استاد جعفری می‌کوشد تفسیر امام علی علیه‌السلام از هستی و شئون و جنبه‌های آن را تقریر کند، از این رو، ما با آن بخش از گفتارهای علوی روبه‌روییم که موضوع آن ارائه تفسیری دقیق و مقبول از هستی است، اینکه چگونه می‌توان به اعماق هستی راه یافت و تکلیف انسان در برابر معلوم‌ها و مجهول‌های هستی چیست، در خلال مباحث همین بخش از کتاب مورد تأمل قرار می‌گیرد.

استاد جعفری را می‌توان یکی از منادیان بحث از دین شناساند که از دیرباز در این وادی گام زده و به ایراد سخن و نظریه پرداخته است، از این رو، در فصل ششم از گفتارهای امام علی علیه‌السلام قضایا و گزاره‌هایی وجود دارد که می‌توان آنها را قضایای حقیقیه خواند.

دین اسلام همه پدیده‌ها و فعالیت‌های انسان را در زندگی مشمول قانون قرار داده، اما با این همه چون این قانون زندگی برای تنظیم حیات معقول انسان‌هاست، حیات انسانی، خو د را در سختی و فشار احساس نمی‌کند، در فصل هفتم، با تفسیر آن حضرت از واقعیت‌های اسلام آشنا می‌شویم، استاد جعفری بر پایه این تفسیر کوشیده است برجستگی‌ها و جنبه‌های متعالی و درخشان اسلام را به گونه‌ای بیان دارد که شبهه‌ها و تشکیک‌های کسانی که پایگاهشان در شناخت اسلام ضعیف است، آشکار شود.

برای برخورداری انسان‌ها از اندیشه‌ و تعقل که بزرگ‌ترین نعمت‌های خداوندی است، همواره نگهبانان و معلمان و مربیانی لازم است تا نعمت‌ها موجب نقمت نباشند و مبادا که دزدان سرمایه‌های سازنده بشری، آنها را بربایند. از منظر باورهای اسلامی، پیامبران دارای جایگاهی ویژه هستند که به وجود آنها نه تنها جنبه‌های الهیاتی، بلکه جنبه هستی‌شناسی نیز می‌بخشد، استاد جعفری در فصل هشتم بر پایه دیدگاه‌های علوی می‌کوشد تا پرده از جمال نبوی کنار زند و ما را با گوشه‌هایی دیگر از حقیقت محمدی صلی الله علیه و آله و سلم آشنا کند.

امام‌شناسی از مباحث مهم اسلامی است که به دلایل تاریخی و عمدتا کلامی در بین اغلب فرقه‌های کلامی جهان اسلامی، یا مغفول مانده و یا دچار برخی آشفتگی‌های محتوایی و مصداقی شده است، از این‌رو، آنچه امام همام درباره جایگاه آل‌محمد صلی الله علیه و آله و سلم بیان می‌کند، نمونه‌ای از حقایق مسلم و قطعی اسلام است که امروزه می‌توان به آنها استناد کرد و حجیت آنها را مفروض گرفت، استاد جعفری با توجه به این بخش از گفتارهای علوی، در فصل نهم، بر نقش امام در هدایت تکوینی و تشریعی، اقامه برهان می‌کند که هر چند ظاهر کلامی دارد، عملا عقلی و برهانی است.

قرآن به عنوان منبع مهم اسلامی، جایگاه ویژه‌ای در نزد مسلمانان دارد، یکی از موضوعاتی که در نهج‌البلاغه شریف به دفعات بدان اشاره شده، قرآن کریم است که به عنوان سند وحی مورد توجه متألهان و دین‌باوران دیروز و امروز بوده و هست، از این‌رو، بدیهی است که در کلام او، بتوان در باب قرآن اشاراتی یافت که در نوع خود بی‌نظیر است؛ آن‌گونه که نمی‌توان در جایی دیگر راهی به آنها جست، در فصل دهم با گوشه‌ای از دیدگاه‌های قرآنی استاد جعفری آشنا می‌شویم.

اخلاق یکی از اساسی‌ترین مسائل انسانی است که هم‌زمان در چندین حوزه دارای نقش و جایگاه است و همین امر، مطالعه چندجانبه اخلاق را ضروری می‌نماید، در فصل یازدهم برپایه برخی از گفتارهای امام علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه، خواننده با نگرش‌های اخلاقی استاد جعفری آشنا می‌شود که هم دارای جنبه دینی و الهی است، هم مقوله بشری به شمار می‌رود و هم به آینده زندگی و تاریخ نظر دارد.

حکومت، همان حکمت و علم به مسائل سیاسی و زندگی اقتصادی مردم است و بس، چون در مکتب تشیع، امامت دامنه نبوت است، بیعت با امام به صورت غیرمستقیم بیعت با خداست، بی‌هیچ تردیدی نهج البلاغه دارای روشن‌ترین علائم و نشانه‌های اصول سیاست است، در فصل دوازدهم استاد جعفری در تفسیر بخشی از گفتارهای امام علیه‌السلام به کلیت جامعه اسلامی نظر دارد و می‌کوشد تا اصول سیاست و سیاست‌ورزی در جامعه اسلامی را براساس عقلانیت دینی استخراج کند که افزون بر شمول نسبت به گذشته جهان اسلام، شرایط حال و آینده جهان اسلام را نیز در برگیرد.

یکی از واقعیت‌های کمتر شناخته شده تاریخ اسلام مسئله فتنه است، از این‌رو، آسیب‌هایی که از دریچه فتنه و عدم شناخت آن در طول تاریخ اسلامی برای مسلمانان پیش‌ آمده، افزون بر گستردگی و فزونی، یکی از موجبات دشواری‌های گوناگون نیز بوده است، از آن رو که نهج‌البلاغه گونه‌های مختلفی از فتنه‌های صدر اسلام را روایت می‌کند، در فصل سیزدهم در شرح و تفسیر استاد جعفری نیز مطالب گوناگونی درباره فتنه می‌توان یافت که برای جوامع اسلامی آگاهی از آنها کارساز و رهگشاست.

در فصل چهاردهم که مبانی اجتماعی از نظر نهج‌البلاغه نامیده شده، موشکافی در بندبند گفتارهایی که آن حضرت در حوزه اجتماع بر زبان آورده، می‌تواند سازنده و پردازنده مبانی اجتماعی اسلام باشد که در خامه شارح و مفسری چون استاد علامه جعفری، با دیدگاه‌های اجتماعی امروزی، برخی نظریه‌های جامعه‌شناسی تطبیق می‌شود و صبغه‌ای علمی به خود می‌گیرد، در این بخش از دیدگاه‌های استاد جعفری، گونه‌ای از نظریه‌پردازی به چشم می‌خورد که بعدها با وقوع انقلاب اسلامی رسمیت یافت، البته ایشان پیش از انقلاب نیز پاره‌ای از آرای خود در این زمینه را در برخی از مباحث تفسیر مثنوی طرح کرده بود.

در فصل پانزدهم استاد جعفری در مقام یکی از متفکران اسلامی، حضور زمینه‌های اقتصادی در اسلام را با استناد به قرآن و نهج‌البلاغه شریف، بسیار عمیق و درخور توجه ارزیابی می‌کند، ایشان در ذیل آن بخش از گفتارهای علی علیه‌السلام که مبین دیدگاه‌های اقتصادی اسلام است، می‌کوشد با دیدگاهی انتقادی نظریه‌های بدون اقتصاد معرفی‌کننده اسلام را زیر سؤال ببرد.

یکی از قلمروهای مطالعاتی استاد جعفری، حیات و حیات‌‌شناسی و به عبارت دقیق مطالعه در مبانی زندگی است، در فصل شانزدهم استاد جعفری با الهام از برخی بخش‌های نهج‌البلاغه، معتقد به کوشش و پویش ذهنی و عملی انسان برای سامان‌دادن زندگی است، بر اساس شیوه استاد جعفری در تفسیر زندگی بر اساس دیدگاه‌های نهج‌البلاغه، راه ما برای رسیدن به مفاهیم متعالی زندگی امری ممکن است و از سویی حیات، موضوعی نیست که بتوان برای تفسیر آن بر اساس ایده‌های نامعتبر اقدام کرد.

در فصل هفدهم آن بخش از دیدگاه‌های استاد جعفری مورد اشاره قرار گرفته که می‌توان آنها را شرح جملات و گزاره‌های عرفانی نهج‌البلاغه دانست، بخشی از خطبه‌های نهج‌البلاغه، گوشه‌ای از معنویت و عرفان والای دینی را نشان می‌دهد که تفسیر آنها آسان نیست، بلکه اشراف دقیق بر مبانی حکمی و عرفانی اسلام را می‌طلبد، استاد جعفری در شرح این بخش از نهج‌البلاغه، مسائلی را طرح کرده که اگر با نمونه‌های دیگر همین مسائل سنجیده شود، اهمیت آن بیشتر آشکار می‌گردد.

کتاب تفسیر موضوعی نهج‌البلاغه (برگرفته از آثار علامه جعفری رحمت‌الله‌علیه) به همت کریم فیضی از سوی انتشارات نشر معارف در 192 صفحه با شمارگان 1000 نسخه و به قیمت 5400 تومان به چاپ رسیده است.